Ζεις στο εξωτερικό εδώ και χρόνια. Έχεις δημιουργήσει μια καθημερινότητα, ίσως έχεις μια δουλειά που σου αρέσει, ανθρώπους γύρω σου, μια σχέση ή τη δική σου οικογένεια.
Κι όμως, υπάρχουν στιγμές που εξακολουθείς να αισθάνεσαι ότι δεν ανήκεις πραγματικά εκεί.
Και όταν επιστρέφεις στην Ελλάδα, περιμένοντας ίσως να νιώσεις ξανά «στο σπίτι σου», ανακαλύπτεις ότι ούτε εκεί αισθάνεσαι ακριβώς όπως παλιά.
Οι άνθρωποι έχουν αλλάξει. Οι σχέσεις έχουν αλλάξει. Η καθημερινότητα που κάποτε ήταν αυτονόητη συνεχίστηκε χωρίς εσένα.
Και, κυρίως, έχεις αλλάξει κι εσύ.
Κάπου ανάμεσα στη χώρα που άφησες και τη χώρα στην οποία έχτισες τη ζωή σου μπορεί να εμφανιστεί ένα δύσκολο ερώτημα:
«Τελικά, πού ανήκω;»
Όταν το «σπίτι» δεν είναι πια τόσο αυτονόητο
Όταν μετακομίζουμε σε μια άλλη χώρα, δεν αλλάζουμε μόνο διεύθυνση.
Αλλάζουν οι άνθρωποι που βλέπουμε καθημερινά, η γλώσσα που ακούμε γύρω μας, οι κοινωνικοί κώδικες, οι συνήθειες, ο τρόπος που επικοινωνούμε και πολλές φορές ακόμη και οι ρόλοι που έχουμε στη ζωή μας.
Στην αρχή, μεγάλο μέρος της ενέργειας μπορεί να πηγαίνει στα πρακτικά: δουλειά, σπίτι, γλώσσα, γραφειοκρατία, νέες γνωριμίες, προσαρμογή.
Όσο όμως η ζωή αρχίζει να σταθεροποιείται, μπορεί να εμφανιστούν ερωτήματα που δεν είναι πλέον τόσο πρακτικά:
- Ποιος είμαι μέσα σε αυτή τη νέα ζωή;
- Πού αισθάνομαι πραγματικά ο εαυτός μου;
- Γιατί μετά από τόσα χρόνια εξακολουθώ κάποιες φορές να νιώθω «ξένος»;
Το αίσθημα του ανήκειν συνδέεται στενά με την κοινωνική μας ταυτότητα και τις ομάδες με τις οποίες αισθανόμαστε ότι συνδεόμαστε. Έρευνες σε μεταναστευτικούς πληθυσμούς δείχνουν ότι η κοινωνική ταύτιση και η αίσθηση σύνδεσης σχετίζονται με την ψυχολογική ευεξία, ενώ η αποσύνδεση από προηγούμενες ταυτότητες και οι δυσκολίες ένταξης στη νέα κοινωνία μπορεί να αποτελέσουν πηγές ψυχικής επιβάρυνσης.
Γιατί μπορεί να μην αισθάνεσαι ότι ανήκεις στη χώρα όπου ζεις;
Το γεγονός ότι έχεις προσαρμοστεί λειτουργικά σε μια χώρα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αισθάνεσαι και συναισθηματικά ότι ανήκεις εκεί.
Μπορεί να μιλάς τη γλώσσα, να εργάζεσαι, να έχεις κοινωνικό κύκλο και να γνωρίζεις πολύ καλά την καθημερινότητα της χώρας.
Κι όμως, σε ορισμένες στιγμές να αισθάνεσαι ότι ένα κομμάτι σου παραμένει απ’ έξω:
- Μια συζήτηση που δεν μπορείς να ακολουθήσεις με την ίδια φυσικότητα.
- Ένα αστείο που χρειάζεται να σου εξηγήσουν.
- Μια γιορτή που για τους άλλους έχει συναισθηματικό βάρος αλλά για εσένα όχι.
- Μια στιγμή που συνειδητοποιείς ότι οι κοινές αναμνήσεις και οι αναφορές των ανθρώπων γύρω σου δεν είναι και δικές σου.
Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν έχεις προσαρμοστεί. Σημαίνει απλώς ότι η αίσθηση του ανήκειν είναι πολύ πιο σύνθετη από ένα απλό «μένω εδώ».
Και γιατί όταν επιστρέφω στην Ελλάδα νιώθω πάλι διαφορετικά;
Αυτό μπορεί να είναι ακόμη πιο μπερδεμένο.
Γιατί η Ελλάδα συχνά παραμένει στη μνήμη μας συνδεδεμένη με την έννοια του «σπιτιού».
Όταν όμως επιστρέφεις μετά από χρόνια, μπορεί να ανακαλύψεις ότι αυτό που είχες μέσα σου δεν υπάρχει πια ακριβώς με τον ίδιο τρόπο.
Οι φίλοι έχουν δημιουργήσει διαφορετικές ζωές. Οι οικογενειακές σχέσεις έχουν εξελιχθεί. Η πόλη σου μπορεί να σου φαίνεται ταυτόχρονα οικεία και ξένη.
Μπορεί ακόμη να παρατηρήσεις πράγματα που παλιότερα θεωρούσες αυτονόητα και τώρα σε δυσκολεύουν.
Αυτό δεν σημαίνει ότι έπαψες να αγαπάς την Ελλάδα ή τους ανθρώπους σου. Σημαίνει ότι η ζωή που άφησες πίσω δεν έμεινε παγωμένη στον χρόνο και ούτε εσύ έμεινες ο ίδιος άνθρωπος.
Μπορούν να συνυπάρχουν περισσότερες από μία ταυτότητες;
Συχνά σκεφτόμαστε το ανήκειν σαν να πρέπει να επιλέξουμε μία πλευρά:
- «Εδώ ή εκεί;»
- «Ελλάδα ή εξωτερικό;»
- «Ποια χώρα είναι τελικά το σπίτι μου;»
Η εμπειρία όμως μπορεί να είναι πολύ πιο πλούσια και πολυδιάστατη.
Η έρευνα γύρω από την πολιτισμική προσαρμογή δείχνει ότι η σύνδεση με την κουλτούρα προέλευσης δεν χρειάζεται απαραίτητα να αποκλείει την ανάπτυξη δεσμών με τη νέα κοινωνία. Για αρκετούς ανθρώπους, η εμπειρία της μετανάστευσης μπορεί σταδιακά να οδηγήσει στη διαμόρφωση μιας πιο σύνθετης αίσθησης πολιτισμικής ταυτότητας.
Ίσως λοιπόν το ερώτημα να μην είναι ποτέ «σε ποιο από τα δύο μέρη ανήκω;», αλλά:
«Πώς μπορώ να δημιουργήσω μια αίσθηση του ανήκειν που χωράει όλα όσα έχω γίνει;»
Μερικές φορές, όμως, η ξενιτιά αγγίζει κάτι βαθύτερο
Δεν εξηγούνται όλα όσα αισθανόμαστε αποκλειστικά από τη διαδικασία της μετανάστευσης.
Για κάποιους ανθρώπους η απόσταση μπορεί απλώς να φέρει πιο έντονα στην επιφάνεια ερωτήματα και δυσκολίες που υπήρχαν ήδη στη ζωή τους με διαφορετικό τρόπο:
- Τι σημαίνει για εμένα να απομακρύνομαι;
- Πόσο εύκολα δημιουργώ στενές σχέσεις;
- Τι συμβαίνει όταν χρειάζεται να αφήσω κάτι γνώριμο;
- Μπορώ να νιώσω κοντά στους άλλους χωρίς να χάσω την αυτονομία μου;
- Χρειάζομαι την αποδοχή των ανθρώπων που άφησα πίσω για να αισθανθώ ότι οι επιλογές μου είναι σωστές;
- Αισθανόμουν πραγματικά ότι ανήκω πριν φύγω;
Σε αυτό το σημείο, η εμπειρία της ζωής στο εξωτερικό συναντά την προσωπική μας ιστορία. Γιατί ο τρόπος με τον οποίο βιώνουμε τη σύνδεση, τον αποχωρισμό, την εγγύτητα και την ασφάλεια στις σχέσεις δεν αρχίζει τη στιγμή που περνάμε τα σύνορα μιας χώρας. Έχει μια πολύ μεγαλύτερη ιστορία.
Το «δεν ανήκω πουθενά» δεν αφορά πάντα μόνο τον τόπο
Υπάρχουν φορές που αλλάζουμε πόλη, χώρα, δουλειά ή ανθρώπους γύρω μας ελπίζοντας ότι μαζί με το περιβάλλον θα αλλάξει και κάτι μέσα μας.
Κάποιες φορές πράγματι αλλάζει.
Άλλες φορές, όμως, ανακαλύπτουμε ότι ορισμένα συναισθήματα μάς ακολουθούν.
Και τότε ίσως αξίζει να αναρωτηθούμε:
Όταν λέω «δεν νιώθω ότι ανήκω εδώ», μιλάω μόνο για τη χώρα στην οποία βρίσκομαι;
Ή μήπως αυτό το συναίσθημα εμφανίζεται και αλλού στη ζωή μου;
- Στις σχέσεις μου;
- Στην οικογένειά μου;
- Στις φιλίες μου;
- Στον τρόπο με τον οποίο βλέπω τον εαυτό μου;
Αυτή η ερώτηση μπορεί να ανοίξει έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο αυτογνωσίας και κατανόησης.
Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία;
Η ψυχοθεραπεία δεν έχει στόχο να αποφασίσει για εσένα πού πρέπει να ζήσεις ή ποια χώρα πρέπει να αποκαλείς «σπίτι».
Μπορεί όμως να δημιουργήσει έναν ασφαλή χώρο όπου θα μπορέσεις να διερευνήσεις σε βάθος τι σημαίνει για εσένα σύνδεση, αποχωρισμός, ταυτότητα και ανήκειν.
Μέσα από τη Σχεσιακή Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεία, μπορούμε να κοιτάξουμε όχι μόνο αυτό που συμβαίνει σήμερα στην καθημερινότητά σου, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι σημαντικές σχέσεις και οι εμπειρίες της ζωής σου έχουν συμβάλει στο πώς συνδέεσαι με τους άλλους και πώς βιώνεις τον εαυτό σου μέσα στις σχέσεις.
Γιατί μερικές φορές το ερώτημα “πού ανήκω;” δεν χρειάζεται απαραίτητα να απαντηθεί επιλέγοντας ανάμεσα σε δύο χώρες.
Χρειάζεται πρώτα να καταλάβουμε τι σημαίνει πραγματικά για εμάς το «ανήκω».
Δήμητρα Κατσιέρη
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια
Σχεσιακή Ψυχοδυναμική Προσέγγιση
Παρέχω online ατομική και ομαδική ψυχοθεραπεία στα ελληνικά, με ιδιαίτερη εστίαση στις εμπειρίες και στις δυσκολίες που μπορεί να αναδύονται στη ζωή των Ελλήνων του εξωτερικού.
Πηγές & επιστημονική βιβλιογραφία
- Brance, K., Chatzimpyros, V., & Bentall, R. P. (2023). Increased social identification is linked with lower depressive and anxiety symptoms among ethnic minorities and migrants: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology Review, 99, 102216.
PubMed – Brance et al. (2023) - Choy, B., Arunachalam, K., Gupta, S., Taylor, M., & Lee, A. (2021). Systematic review: Acculturation strategies and their impact on the mental health of migrant populations. Public Health in Practice, 2, 100069.
PubMed – Choy et al. - Brance, K., Chatzimpyros, V., & Bentall, R. P. (2024). Social identity, mental health and the experience of migration. British Journal of Social Psychology, 63(4), 1681–1700.
PubMed – Brance et al. (2024) - Mulholland, R., et al. (2024). Having, making and feeling home as a European immigrant in the United Kingdom post-Brexit referendum: An interpretative phenomenological study.
PubMed – μελέτη για την έννοια του «σπιτιού» και τη μετανάστευση